Bestaanszekerheid

In 2021 tekenden bijna 190.000 mensen voor keuzevrijheid van zwangeren en verloskunde in de wijk. Wat is er sindsdien gebeurd? De minister liet integrale bekostiging naast de gewone bekostiging bestaan en beloofde monitoring. Het RIVM vond geen betere gezondheidsuitkomsten, wel minder thuisbevallingen. Hoe vrij vrouwen zich voelen in hun keuze, is nog steeds niet gemeten. De perinatale sterfte liep in 2023 op naar 5,7 per 1.000, en gezinnen krijgen gemiddeld 28 uur kraamzorg in plaats van 49. Burgerplatform wil eerst stoppen met regels die de zorg naar het ziekenhuis duwen.

De bouw is verantwoordelijk voor 40% van de CO2 emissies. Door gebruik van staal, beton, grondstoffen, transport e.d. is de impact hiervan groot. Er zijn echter andere bouwtechnieken waardoor gebouwen een opslagplaats worden van CO2. Dat is biobased bouwen.

Veel mensen hebben problemen om rond te komen, mede door de sterk gestegen kosten van wonen (huur), energie en levensonderhoud.

Doordat de huidige economie geen zicht geeft op de echte kosten van productieprocessen werkt de markt niet goed. Mensen nemen beslissingen op basis van onvolledige informatie. De markt zelf lost dat niet op, omdat juist de intransparantie mogelijkheden geeft om het aankoopgedrag van consumenten te sturen. Door promotieacties, kortingen en reclame.

De hersteloperatie voor de toeslagenaffaire is zelf een probleem geworden. De Algemene Rekenkamer raamde de kosten eind 2023 op circa 8 miljard euro; inmiddels is er 11,7 miljard beschikbaar en tot en met 2025 circa 6,9 miljard uitgegeven. Van de 20.314 ouders die zich meldden voor aanvullende schade kreeg 3.973 een vergoeding, en de Raad van State noemt de besluitvorming te traag. Daarbij kwamen 64 miljoen documenten aan het licht die waren achtergehouden. Burgerplatform wil dat de kosten van uitvoering vooraf worden doorgerekend, zodat een stelsel niet opnieuw ontspoort voordat iemand ingrijpt.

De Nederlandse woningnood wordt traditioneel benaderd als een puur kwantitatief bouwprobleem: er zouden te weinig stenen op elkaar liggen. De analyses en artikelen op Burgerplatform laten echter zien dat het probleem veel breder en fundamenteler is. Het gaat niet alleen om het aantal woningen, maar om de verdeling van de bestaande woonruimte, demografische en maatschappelijke ontwikkelingen, en de ecologische en ruimtelijke grenzen van Nederland.

De kwaliteit van de huisartsenzorg staat ernstig onder druk. Dat blijkt uit een onderzoek onder ruim 1600 huisartsen dat is uitgevoerd in opdracht van de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV). Maar liefst tweederde noemt de werkdruk te hoog. Een kwart geeft zelfs aan 'aan zijn taks' te zitten. "Dat is niet goed voor een dokter, die altijd alert en aandachtig moet kunnen zijn.

De nieuwe pensioenwet zou een poging moeten zijn om meer transparantie te bieden en een hoger rendement voor de premiebetalers. Allen worden deze ambities op geen enkele manier waargemaakt.

De zorguitgaven stegen van 53 miljard euro in 2006 naar ruim 120 miljard euro in 2025, ruim 10 procent van het bbp (CBS). Toch zag 6 procent van de mensen in 2025 af van zorg vanwege de kosten (Nivel), en gaat bijna een derde van de werktijd in de zorg op aan administratie (CBS). Burgerplatform kiest niet voor een stelselwissel, maar wil eerst het verplicht eigen risico als drempel weghalen, met inkomensafhankelijke financiering zoals het CPB die in 2019 doorrekende. Daarnaast krijgen verzekerden echte zeggenschap over de zorginkoop. De analyse is in uitvoering.

Problematische schulden kosten de samenleving 8,5 miljard euro per jaar (IBO, indicatief, alle problematische schulden samen). De overheid maakt het soms zelf erger: verhogingen bij te laat betaalde verkeersboetes lopen op tot drie keer het oorspronkelijke bedrag, en bij verrekening zakt het inkomen soms onder de beslagvrije voet. Burgerplatform wil eerst die escalatie stoppen, met het eigen voorstel van het CJIB (20 euro, daarna 20 procent) en een beslagvrije voet die ook bij verrekening geldt. Volgens onze MKBA levert dat indicatief tientallen miljoenen euro per jaar aan welvaart op.

Het Groningenveld leverde van 1963 tot de sluiting op 19 april 2024 ruim 2.300 miljard m3 aardgas. Volgens de parlementaire enquetecommissie ging daarvan ruim 363 miljard euro naar de staatskas en circa 66 miljard euro naar NAM-eigenaren Shell en ExxonMobil, tegenover meer dan 267.000 schademeldingen. De totale Nederlandse aardgasbaten 1966-2021 bedragen 454 miljard euro in prijzen van 2021. Dit dossier volgt opbrengsten, verdeling, schadeherstel en de vraag hoe eenmalige bodembaten voor toekomstige brede welvaart kunnen worden vastgelegd.

De kostendelersnorm verlaagt de bijstand en enkele andere uitkeringen naarmate er meer volwassenen op een adres wonen. Dat raakt ruim 42.000 huishoudens en maakt het financieel onaantrekkelijk om iemand in huis te nemen, bijvoorbeeld voor mantelzorg, tijdelijke opvang of na dakloosheid. Burgerplatform wil deze perverse prikkel weghalen, niet met volledige afschaffing (die is als middel om woningen vrij te spelen te duur) maar met gerichte uitzonderingen voor die situaties. Volgens onze MKBA levert dat indicatief zo'n 20 miljoen euro per jaar aan welvaart op.

Sinds het Kerstarrest van de Hoge Raad in 2021 zoekt de politiek naar een houdbare belasting op vermogen. De tijdelijke rekenmethode die sindsdien geldt, kost de schatkist volgens de NOS zo'n 3 miljard euro per jaar. Het kabinet wil vanaf 2028 winst op aandelen, obligaties en tweede woningen pas bij verkoop belasten en het heffingsvrije deel verlagen, waardoor kleine beleggers eerder gaan betalen. Een eerder plan sneuvelde binnen twee dagen. Burgerplatform wil dat dit lek wordt gedicht voordat er opnieuw op bestaanszekerheid wordt bezuinigd, en dat elke variant vooraf wordt doorgerekend.

Een eenjarig energiecontract kost nu ruim 2.700 euro per jaar, 1.100 euro meer dan eind 2025. Bijna 90 procent van die stijging komt uit de leveringsprijs, de nettarieven stijgen 141 euro en de energiebelasting blijft vrijwel gelijk. De rekening van huishoudens wordt dus vooral bepaald op de markt, niet door de fiscus. Tegelijk vragen de eerste leveranciers meer dan 800 euro aan wie energie wil delen. Burgerplatform wil dat prijsvorming, nettarieven en terugleverkosten navolgbaar worden, en dat burgers en cooperaties energie mogen delen zonder strafheffing. De analyse is in uitvoering.

Een aantal fiscale regelingen blijft bestaan terwijl evaluaties ze ondoelmatig noemen, zoals de bedrijfsopvolgingsregeling, de doorschuifregeling en vrijstellingen in de erf- en schenkbelasting. Zo kost de innovatiebox de schatkist in 2026 bijna 3 miljard euro (Miljoenennota), terwijl het effect op extra onderzoek volgens de analyse beperkt is. Burgerplatform ziet het afschaffen van zulke regelingen als stopmaatregel, met de opbrengst gericht ingezet, bijvoorbeeld voor directe steun aan innovatie. De analyse is in uitvoering en iedereen kan bijdragen.

De ACM stelt geregeld vast dat een markt niet werkt voor huishoudens, maar kan of wil daar lang niet altijd op handhaven. Dat patroon komt terug bij de loyaliteitsboete op vast internet, bij nepkortingen en misleidende prijsweergave, en bij de boodschappenmarkt: biologische producten zijn in de supermarkt gemiddeld 66 procent duurder, terwijl boeren daar weinig van terugzien. Sinds 27 september gelden wel strengere regels voor groene claims. Burgerplatform wil het mandaat van de ACM op prijsregulering sluiten, zodat vastgesteld marktfalen ook wordt gecorrigeerd. De analyse is in uitvoering.

Bestaanszekerheid is niet alleen een kwestie van inkomen, maar ook van de vraag of je je kunt verweren. Wie te maken krijgt met een terugvordering, een boete of een beslag, stuit op griffierecht, een eigen bijdrage en een sociale advocatuur die onder druk staat. Hoeveel mensen daardoor afzien van procederen is nergens gekwantificeerd, en dat is zelf een bevinding. Dezelfde scheefheid zien we bij handhaving: tegenover een geschatte 4 miljard euro milieuschade per jaar stelt het kabinet 3 miljoen euro voor de uitvoering van de nieuwe wet. Burgerplatform wil dat toegang tot het recht meetelt als onderdeel van bestaanszekerheid.

Het leenstelsel van 2015 tot 2023 liet studenten hun studie met schuld betalen. Begin 2026 stond er nog 28 miljard euro aan studieschuld uit, gemiddeld 18.300 euro per (oud-)student, en ruim 144.000 mensen hebben 50.000 euro of meer schuld (CBS). De basisbeurs is terug, maar de opgebouwde schuld blijft. Burgerplatform wil studeren via schuld definitief stoppen met een wettelijk geborgde basisbeurs zonder renteopslag, en daarna de schulden van de leenstelselgeneratie afbouwen. Ook ouderbijdragen en schoolkosten in het mbo horen bij dit dossier.

Ruim 450.000 mensen in Nederland leven volgens het Rode Kruis in voedselnood. Het aantal mensen bij de voedselbanken groeit, en de samenstelling verschuift: steeds vaker zzp'ers en ouderen met een onvolledige AOW. Anders dan bij toeslagen of schulden erkent geen enkele uitvoerder of toezichthouder hier een eigen falen; voedselonzekerheid is vooral een meetlat die laat zien dat het inkomen elders tekortschiet. Burgerplatform behandelt dit dossier daarom als indicator: niet de voedselbank is de oplossing, maar het wegnemen van de oorzaken in inkomen, vaste lasten en schulden.

Zorg mijden is in Nederland een kostenbeslissing geworden. In 2025 zag 6 procent van de mensen af van zorg vanwege de kosten (Nivel), terwijl de basispremie blijft stijgen: DSW gaat in 2027 naar 173,25 euro per maand. Gemeenten vangen dat deels op met een gemeentepolis, maar 34 gemeenten hebben die niet, waardoor volgens het Instituut voor Publieke Economie 160.000 mensen met een laag inkomen die bescherming missen. Burgerplatform wil eerst het verplicht eigen risico als drempel weghalen, in plaats van de gevolgen per gemeente te repareren. De analyse is in uitvoering.

Dienst Toeslagen keert jaarlijks zo'n 21,6 miljard euro uit aan 6 miljoen huishoudens. Omdat een toeslag een voorschot is op een geschat inkomen, krijgt bijna een kwart achteraf een terugvordering, terwijl 9 tot 12 procent zijn recht niet gebruikt; dat geeft onzekerheid, schulden en hoge uitvoeringskosten. Burgerplatform wil stap voor stap van voorschot en terugvordering naar zekerheid vooraf: kinderopvang direct financieren, toeslagen automatisch toekennen waar het recht vaststaat en daarna zorgtoeslag en kindregelingen vervangen. De doorrekening is in uitvoering.

Volgens het Rli-advies Goed gefundeerd uit 2024 krijgen tot 2035 ongeveer 425.000 gebouwen te maken met funderingsschade en kan dat binnen 25 jaar oplopen tot 780.000. De kosten van bouwkundig herstel kunnen tot 2050 oplopen tot 54 miljard euro als er niets gebeurt. Het Rijk trekt in de eerste tranche van de Nationale Aanpak Funderingen tot en met 2028 in totaal 56 miljoen euro uit.