Uitleg Kosten & Baten databank (MKBA)

Het kosten- en batensysteem is bedoeld om wetenschappers, ambtenaren, politici en burgers inzicht te geven in de gevolgen van het bestaande beleid, en in de invloed die andere keuzes hebben op de uitkomsten.

Hierbij maken we zoveel mogelijk gebruik van standaarden en richtlijnen van de overheid (CPB, PBL) en kijken we naar de SDG's. In een aantal gevallen hebben we eigen keuzes gemaakt om te komen tot een sluitend en omvattend beeld van de realiteit. Dat beeld is gebaseerd op de uitgangspunten van Brede Welvaart, waarbij de samenhang van de menselijke samenleving met de biosfeer (flora en fauna en de planeet als randvoorwaardelijk kader) centraal staat.

Het is Open Source en work in progress. Iedereen kan meehelpen:

• door dossiereigenaar te worden;
• door rapporten en artikelen aan te leveren;
• door te kijken naar openstaande vragen en te zien of je die kunt beantwoorden.

Hieronder volgt uitleg over het datamodel en hoe externe data over onder andere de arbeidsmarkt en emissies is verwerkt in het model.

Hoe werkt het?

Het systeem bestaat uit vier bouwstenen die op elkaar voortbouwen:

• Analyses. Per dossier, zoals luchtvaart of energiearmoede, beschrijven we de huidige situatie: wat gebeurt er nu, wat is de grondoorzaak en wat kost dat ons per jaar. Alle analyses staan op Analyse bestaand beleid.
• Effecten. Een analyse bestaat uit losse effecten, bijvoorbeeld een belastingvrijstelling of gezondheidsschade. Elk effect krijgt een bedrag in miljoen euro per jaar.
• Datapunten. Elk bedrag rust op datapunten: getallen zoals liters brandstof, aantallen mensen of een tarief. In de tabellen zie je die als dp: met een nummer.
• Bronnen. Elk datapunt verwijst naar een bron, zoals een rapport van een planbureau, de rijksbegroting of wetenschappelijk onderzoek. Die zie je als src: met een nummer.

Op basis van de analyses werken we aan voorstellen: praktische alternatieven die de oorzaak aanpakken. Een voorstel laat zien wat er verandert ten opzichte van de huidige situatie.

Wat betekenen de bedragen?

We delen elk effect in bij een van drie soorten gevolgen. Een effect kan positief zijn, dus gunstig voor de samenleving, of negatief, dus nadelig. In de tabellen staat een nadelig effect met een minteken.

• Echte budgettaire gevolgen: Financiële effecten. Wat de overheid uitgeeft en ontvangt, plus inkomsten die zij misloopt door vrijstellingen en verlaagde tarieven voor btw of accijns. Voorbeeld: een product is vrijgesteld van accijns. Dat geld komt niet binnen en moet ergens anders vandaan komen.
• Maatschappelijke gevolgen: Maatschappelijke effecten. Gevolgen voor onze welvaart die niet op de begroting staan, zoals gezondheid, natuur, tijd en welzijn. Voorbeeld: vieze lucht maakt mensen ziek, dat is negatief. Een nieuw park in de wijk maakt mensen gezonder en gelukkiger, dat is positief.
• Risico's: jaarlijkse bufferpremie. Schade die niet elk jaar optreedt maar wel kan gebeuren. We rekenen kans maal schade om naar een bedrag per jaar, net als een verzekeringspremie. Voorbeeld: een dijk die eens in de duizend jaar kan doorbreken, telt mee als een klein bedrag per jaar.

Bovenaan Analyse bestaand beleid staat een blok met de totalen van alle analyses samen. Daar zie je de drie soorten terug als Financiële effecten, Maatschappelijke effecten en Risico's. Daarnaast staan er nog twee bedragen:

• Totaal effect huidige situatie. De som van de drie soorten, per jaar.
• Rampscenario: schade bij één gebeurtenis. Wat één grote ramp kost als die toch gebeurt, bijvoorbeeld als die dijk echt doorbreekt. Dit bedrag telt niet mee in het jaarlijkse totaal. Het laat zien wat er op het spel staat.

Waarom een bandbreedte?

Bijna geen getal is precies bekend. Daarom geven we per effect drie waarden: lage impact, midden en hoge impact. Lage impact is de grens die het dichtst bij nul ligt, hoge impact de grens die het verst van nul ligt. Waar we een bandbreedte tonen, ligt de werkelijke waarde volgens de bronnen waarschijnlijk daartussen.

Wat doen de sterretjes?

Achter elk bedrag staat een sterretje. Daarmee open je de onderliggende gegevens: welke effecten, datapunten en bronnen samen tot dit bedrag leiden. Zo kun je elk getal zelf narekenen. Dat is de kern van het systeem: niet geloven, maar controleren.

Brede welvaart en natuur

We kijken breder dan geld alleen. Brede welvaart gaat over alles wat het leven de moeite waard maakt, nu en later, hier en elders. Daarom koppelen we effecten aan alle 17 duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG's) van de Verenigde Naties, inclusief natuur.

Natuur heeft een waarde voor mensen, bijvoorbeeld schoon water of bestuiving van gewassen. Die nemen we mee in euro's. Natuur heeft ook een eigen waarde, los van wat zij ons oplevert. Die drukken we bewust niet uit in geld; we tonen haar als aparte indicator naast de bedragen.

Banen en de arbeidsmarkt

Banen worden vaak als argument gebruikt. Maar de waarde van een baan hangt af van de arbeidsmarkt. Als er veel vraag is naar mensen, zoals nu in veel sectoren, gaat een medewerker die ergens anders aan de slag gaat niet verloren voor de samenleving. Bij hoge werkloosheid ligt dat anders. We rekenen daarom met de actuele vraag naar arbeid per sector.

Wat dit systeem niet is

We hebben niet alle antwoorden. Het systeem is een gereedschap om het gesprek te voeren op basis van feiten en bronnen. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend effect? Laat het ons weten via Contact of word dossiereigenaar. Elke verbetering maakt het beeld voor iedereen beter.