Klimaatkosten en fiscale prikkel van militarisering
De klimaatkosten van militarisering (oorlogvoering, wapenproductie en defensie-operaties) worden structureel onderschat en zijn tegelijk fiscaal bevoordeeld ten opzichte van civiele economische activiteit - terwijl de defensiesector zelf 2 tot 3 keer emissie-intensiever is dan de economie als geheel (ABN AMRO). Wereldwijd zijn krijgsmachten samen goed voor ca. 5,5% van de mondiale broeikasgasuitstoot (CEOBS/SGR) - groter dan Rusland als land. Voor de oorlog in Oekraine alleen al is over 4 jaar 311,4 Mt CO2e gemeten, met wederopbouw (23%) bijna net zo groot als de directe oorlogvoering zelf (37%).
Een dubbele institutionele blinde vlek. (1) Rapportage: na Amerikaanse druk sloot het Kyoto-protocol (1997) militaire uitstoot uit van verplichte UNFCCC-rapportage; het Parijsakkoord (2015) maakte rapportage vrijwillig in plaats van verplicht, waardoor geen enkel land nu verplicht is zijn militaire uitstoot te melden (militaryemissions.org/CEOBS). (2) Belasting: EU/NAVO-status-of-forces-afspraken geven strijdkrachten in CSDP-verband btw- en accijnsvrijstelling op brandstof (lopend EU-wetgevingstraject), en EU-ETS-luchtvaartregels zonderen staats- en militaire vluchten uit van emissiehandel. Beide zijn historisch ontstaan uit veiligheids- resp. bondgenootschapsoverwegingen, niet als klimaatbeleid - maar functioneren er vandaag wel als zodanig: een euro in wapenproductie ontsnapt zowel aan meting als aan beprijzing van zijn CO2-voetafdruk, een euro in civiele productie niet.
Bedragen per jaar
Bandbreedte: we maken onzekerheid zichtbaar. Je ziet steeds de laagste en de hoogste onderbouwde schatting. De balk toont die bandbreedte; het streepje is de middenwaarde, als die bekend is. Klik op een bedrag om te zien waar het vandaan komt.
Wat betekenen deze labels?
Deze databank is een open project: iedereen kan de cijfers controleren en verbeteren. Daarom laten we bij elk cijfer zien hoe sterk het onderbouwd is.
- Datakwaliteit A t/m D (analyse)
- Samenvattend oordeel over de doorrekening van een analyse. Het weegt mee hoeveel van het berekende welvaartseffect op een bron of kengetal rust, hoeveel posten nog PM zijn en de zwakste betrouwbaarheidsklasse van de onderdelen die zwaar meetellen. A is het sterkst onderbouwd; D betekent zwak onderbouwd of nog niet doorgerekend.
- Aandeel met bron
- Welk deel van het berekende welvaartseffect (in euro’s) rust op een vastgelegde bron of kengetal.
- PM-post
- Post pro memorie: een effect waarvan we weten dat het bestaat, maar dat nog niet in euro’s is uitgedrukt. Hoe meer PM-posten, hoe onvollediger het totaal.
- Betrouwbaarheidsklasse
- Onderbouwd: bedragen en kernclaims zijn herleidbaar tot een officiële of wetenschappelijke bron. Te herzien: de ordegrootte is plausibel, maar de bron is verouderd, onvolledig of niet specifiek. Niet extern gebruiken: nog niet onderbouwd of afwijkend van officiële cijfers. Bij een analyse tonen we de zwakste klasse van de onderdelen.
- Bronlabels
- Origineel gecontroleerd: we hebben het oorspronkelijke document zelf gelezen. Gecontroleerd door ander teamlid: een ander lid van het team las het origineel; wij namen de inhoud over. Secundair: alleen gezien via een samenvatting, zoekresultaat of andere bron, het origineel is niet ingezien. Nog niet geverifieerd: de bron is vastgelegd maar nog niet gecontroleerd. Klik op een label voor de toelichting.
- Betrouwbaarheid van een datapunt
- Score die de analist bij het vastleggen geeft: hoog (80 of meer van 100), middel (50 tot 80) of laag. Enkele oudere datapunten zijn op een schaal van 10 gescoord; die tonen we als x/10. Zonder score staat er ‘nog niet beoordeeld’.
- Internationaal cijfer
- Het cijfer komt uit een buitenlandse of mondiale bron en is niet specifiek voor Nederland. Gebruik het als orde van grootte, niet als Nederlandse waarde.
- Eigen afleiding
- Het cijfer staat niet letterlijk in een bron, maar is door ons berekend uit een of meer bronnen. De berekening staat in de toelichting.
- Concept
- Nog niet goedgekeurd of nog in bewerking. Tekst, effecten en bedragen kunnen nog veranderen.
Correctie of aanvulling voorstellen: met de knop stuur je een e-mail met het record en de pagina al ingevuld. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd, en elke wijziging wordt gelogd.
- Schade huidig beleidper jaar
- € 13,1 mld schade per jaarnog geen bandbreedte opgegevenGrondslag: referentie-effectenCorrectie voorstellen
- Brede welvaartseffectenpakket, netto per jaar na overlapcorrectie
- nog niet becijferdAanvulling voorstellen
Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.
Correctie of aanvulling voorstellenAnalyse
Twee losstaande vragen die vaak worden verward
Of bewapening ontspanning of escalatie oplevert, is een genuine, empirisch omstreden vraag (het veiligheidsdilemma van Jervis: de geschiedenis kent voorbeelden van beide uitkomsten). Deze analyse gaat daar niet over. Zij behandelt een derde, robuustere kostenpost die grotendeels los staat van die discussie: de klimaatkosten van militarisering zelf, en het feit dat het huidige rapportage- en belastingstelsel die kosten structureel onzichtbaar en ongeprijsd houdt - ongeacht of afschrikking in een specifiek geval werkt.
De cijfers
Wereldwijd: 5,5% van de mondiale uitstoot (CEOBS/SGR, 2022; bandbreedte 3,3-7,0%, modelschatting met lage betrouwbaarheid, zie aanvulling), een schatting die vermoedelijk conservatief is gezien de gebrekkige rapportage. Oekraine-specifiek: 311,4 Mt CO2e over 4 jaar (Initiative on GHG Accounting of War, feb. 2026) - oorlogvoering 37% (114,1 Mt), branden 23% (70,3 Mt), wederopbouw 23% (73,3 Mt), omgeleide luchtvaart 9% (29,8 Mt), energie-infrastructuur 6% (18,6 Mt), vluchtelingen 2% (5,3 Mt). Oekraine heeft dit zelf gemonetariseerd op $57 mld (sociale kostprijs CO2 $185/ton) en als klimaatschadeclaim tegen Rusland ingediend bij COP30 - een precedent voor hoe deze kosten toerekenbaar te maken zijn. De defensiesector is 2-3x emissie-intensiever dan de economie als geheel, en NAVO-lidstaten laten defensie-uitgaven en CO2-uitstoot vrijwel synchroon oplopen (beide ca. +9%/jr, 2025-2028 prognose) (ABN AMRO, 2025).
Waarom dit meer is dan een meetprobleem
De rapportage- en belastinguitzonderingen zijn geen doelbewust klimaatlek - ze stammen uit veiligheids- en bondgenootschapsoverwegingen die dateren van voor het klimaatbeleid. Dat maakt het herstel juridisch en politiek eenvoudiger dan bij een bewust gelobbyde subsidie: er hoeft geen ideologische tegenstander overtuigd te worden, alleen een verouderd kader bijgewerkt.
Aanvulling 04-10-2026: stopmaatregel - einde vrijstelling militaire uitstoot (policy 254)
Perverse prikkel. Kyoto (1997) stelde militaire emissies grotendeels vrij; onder Parijs (2015) is rapportage vrijwillig en internationale militaire bunkerbrandstoffen vallen er vaak buiten (sources 37, 930). Wat niet geteld wordt, telt niet mee: de klimaatkosten van defensie blijven buiten doelen, CO2-budgetten en begrotingsafwegingen. Die vrijstelling onttrekt kosten aan het zicht en verstoort zo de afweging tussen defensie-uitgaven en ander beleid. Het wegnemen ervan is een stopmaatregel (RuleId 10), geen extra last.
Cijfers met betrouwbaarheid. Wereldwijd: 5,5% van de mondiale uitstoot, bandbreedte 3,3-7,0% (2.750 Mt CO2e, waarvan ca. 500 Mt direct; de rest keten) volgens CEOBS/SGR 2022 (source 34, dp 53). Dat is een modelschatting op basis van personeel, emissie per militair en een ketenfactor 5,8, geen meting: lage betrouwbaarheid (confidence verlaagd naar 35). Nederland: Defensie meldt zelf 0,522 Mt directe CO2 in 2021 en 0,425 Mt in 2020, waarvan 0,337 Mt brandstof voor vliegen, varen en rijden wereldwijd (sources 928, 929; dp 825). Aan de UNFCCC is ca. 0,2 Mt zichtbaar, niet uitgesplitst; CEOBS deelt NL in als 'very significant gap' (source 930; dp 826). Een recenter Defensie-cijfer staat niet in de Stand van Defensie 2025 of de Kamerbrief van 9-10-2025 (source 931). Klimaatkosten van alleen de directe uitstoot: 0,522 Mt x 50/130/160 = 26/68/84 mln euro per jaar (source 33; dp 827); ketenemissies van materieel en munitie zijn PM.
Maatregel (policy 254, MeasureType stop). Volledige, verplichte rapportage van alle militaire emissies in de NL-inventaris: binnenland, buitenlandse missies en oefeningen, en internationale militaire bunkers als aparte post; meetellen in klimaatdoelen en CO2-budgetten; NL zet zich in EU en UNFCCC in voor een internationale verplichting. Geaggregeerde jaarcijfers zijn mogelijk zonder operationele details. Effecten: klimaat PM (rapportage zelf vermindert niets; reductie volgt via beprijzing), uitvoeringskosten PM (CO2-prestatieladder vanaf 2026), frictie/verdeling PM (pe 169-171).
Samenhang. Overlapt met policy 114 (rapportage en schaduwprijs; relatie 55): 254 levert de data, 114 de prijs. Versterkt policy 191 (brede-welvaartstoets defensie-uitgaven, analyse 60; relatie 56).
Herkomst van de bedragen
Schade huidig beleid
Som van de referentie-effecten (huidig beleid) hieronder. Placeholders zonder bedrag tellen niet mee.
- Verplichte CO2-rapportage en schaduwprijs voor defensie-uitgavenKlimaateffecten (CO2-emissies, gemonetariseerd)€ 13,1 mld schade, midden € 13,1 mld per jaarBron: Climate Damage Caused by Russia's War in Ukraine: 24 February 2022 - 23 February 2026 (48 months) Nog niet geverifieerd; CE Delft Handboek Milieuprijzen 2023 v1.1
Origineel gecontroleerd
(door scientist, 3-10-2026)