Dossier Vervuiling

ZZS & PFAS

PFAS breken in de natuur niet af en zijn schadelijk voor de gezondheid. Het ministerie van IenW telt zo'n 4.000 locaties die mogelijk met PFAS vervuild zijn, maar een landelijk beeld van vervuiling en saneringskosten ontbreekt; bekende saneringen op 52 locaties kosten al minstens 68 miljoen euro (Investico). Burgerplatform wil eerst stoppen met nieuw PFAS-gebruik waar alternatieven bestaan, zoals PFAS-koeling in nieuwe datacentra, en vervuilers verplichten tot financiële zekerheid. Daarna moeten aansprakelijkheid en verjaring zo worden geregeld dat de vervuiler echt betaalt.

Bekijk de maatregelen Doe mee

8192 keer bekeken
Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd

Analyse

Probleem, grondoorzaak en impact

Analyse dossier

PFAS: persistente vervuiling zonder landsdekkend overzicht of kostendekkend saneringsbeleid

PFAS ('forever chemicals') breken niet af in de natuur. Het Ministerie van IenW telt inmiddels circa 4.000 locaties die mogelijk PFAS-verontreinigd zijn, waarvan slechts 57 officieel bevestigd als 'aandachtslocatie' en sanering pas gestart op 8 en afgerond op 4 (2026). RIVM's eigen Impact Assessment (2022) erkent expliciet dat een landsdekkend beeld van verontreinigde locaties en de bijbehorende saneringskosten ontbreekt. Bekende saneringskosten (Investico, 2026) bedragen minimaal EUR 68 miljoen op 52 (deels) bekende locaties, met kosten tot boven de EUR 100.000/kg verwijderd PFAS (circa 1000x hoger dan bij kwik/lood-sanering). Drinkwaterbedrijven die afhankelijk zijn van oppervlaktewater (o.a. PWN Mensink) overschrijden de RIVM-risicogrens met een factor 4-7; een Rekenkameronderzoek kwalificeert het toezicht op vervuilende lozingen als 'ontoereikend en zorgwekkend'.

Grondoorzaak

PFAS-emissies zijn decennialang vergund (minimaal 32 huidige vergunningen, AT Osborne 2023) zonder dat de aansprakelijkheid voor toekomstige milieu- en gezondheidsschade bij de vergunninghouder werd belegd. 'Vervuiler betaalt' functioneert in de praktijk zelden: de overheid draagt het grootste deel van de saneringskosten, en private aansprakelijkheid is tot nu toe beperkt tot enkele bekende zaken (Chemours/Dordrecht, Schiphol, Defensielocaties). Toezicht is versnipperd: geen centraal informatiesysteem, bij de helft van de bedrijven worden geen monsters genomen, en een landelijk overzicht van PFAS-lozende bedrijven wordt pas in 2032 verwacht.

Financieel lek

€ M

minimale jaarlijkse derving

Sociale schade

8 /10

Complexiteit

8 /10

Escalatierisico

8 /10

Analyse dossier

Datacentra en PFAS-koeling: klopt 'geen alternatief'? Claimtoets, alternatieven en een vergunningseis voor PFAS-vrije koeling

Producenten en delen van de datacentersector stellen dat AI-datacentra PFAS nodig hebben voor koeling en dat er geen alternatieven zijn (aanleiding: AD 3-10-2026 over uitbreiding van PFAS-productie door AI-vraag, ChemSec 13-09-2026). Tegelijk duwt de F-gasverordening grote chillers vanaf 2027 naar HFO-koudemiddelen die zelf PFAS zijn en tot TFA afbreken, en stelt ECHA lange vrijstellingen voor two-phase-immersievloeistoffen voor. Daardoor dreigt een lock-in van PFAS in nieuwe datacentra, terwijl PFAS-vrije koeling beschikbaar is.

Grondoorzaak

(1) De claim 'geen alternatief', die voor de niche two-phase immersie opgaat, wordt opgerekt naar alle datacenterkoeling. (2) Klimaatbeleid (F-gasverordening, GWP-grenzen) en chemicalienbeleid (PFAS-restrictie) zijn niet op elkaar afgestemd; lage-GWP-HFO's zijn PFAS. (3) De EU-restrictie komt op zijn vroegst rond 2028, met onbeperkt bijvullen van bestaande installaties en mogelijk 13,5 jaar vrijstelling voor two-phase-vloeistoffen, waardoor de prikkel om nu PFAS-vrij te bouwen ontbreekt. (4) Gebrek aan openbare gegevens over koudemiddelen per datacenter.

Financieel lek

€ M

minimale jaarlijkse derving

Sociale schade

5 /10

Complexiteit

6 /10

Escalatierisico

6 /10

Alle analyses: wat kost ons systeem ons echt?

Standpunt Burgerplatform

Achtergrond

Het dossier

Voorkomen is beter dan genezen

Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel

We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.

1
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- CONCEPT Stop: financiele zekerheid op groepsniveau voor langjarige milieulasten; geen dividend of inkoop eigen aandelen zolang zekerheid ontbreektCONCEPT - stopmaatregel (RuleId 10). Nu draait de overheid vaak op voor sanering na faillissement of vertrek van een vervuiler, omdat financiele zekerheid per activiteit wordt gevraagd en vaak niet de volledige kosten dekt. Platform: verplichte zekerheid voor sanering, nazorg en eeuwigdurende lasten van de hele locatie, te stellen door moedermaatschappij, bank of escrow; zolang die ontbreekt geen uitkeringen aan aandeelhouders en geen inkoop van eigen aandelen.
- CONCEPT Stop: geen PFAS-koudemiddelen of PFAS-koelvloeistoffen in nieuwe en uitbreidende datacentra (vergunningseis)CONCEPT - stopmaatregel (RuleId 10, stap 1). Nieuwe datacentra en uitbreidingen van bestaande (bijv. vanaf 1 MW IT, concept) krijgen alleen een omgevingsvergunning met PFAS-vrije koeling: geen HFO/HFK-koudemiddelen en geen gefluoreerde immersievloeistoffen. Stopt de lock-in die ontstaat doordat de F-gasverordening vanaf 2027 chillers naar HFO's (PFAS, vormen TFA) duwt. Voorkeur: chillerloos, anders R-744 (CO2) als BBT. Energie: policy 215/242.
- CONCEPT Stop: chemische stoffen verboden tenzij, met mengseltoets en onafhankelijke beoordeling betaald door de industrieEen stof is verboden, tenzij de producent aantoont dat er geen alternatief is en de toepassing noodzakelijk is (voorzorgbeginsel, bewijslast bij de producent, zoals pol:123). Niet-chemische en regeneratieve oplossingen gaan voor. Mengselbeoordelingsfactor in vergunningen en REACH. Onafhankelijke beoordeling, betaald door de industrie. Aanleiding src:1221, dp:1235.
2
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- CONCEPT Bron: milieu- en klimaatschuld volgt de activiteit - hoofdelijkheid bij splitsing en zetelverplaatsing, tienjarig pauliana-vermoedenCONCEPT - bronmaatregel (RuleId 10). Grote vervuilers kunnen aansprakelijkheid ontlopen door splitsing (DuPont/Chemours 2015), verhuizing (Shell naar Londen 2022), verkoop van risicovolle dochters of uitkering van vermogen voordat claims zijn toegewezen. Platform: overdrager en verkrijger blijven hoofdelijk aansprakelijk tenzij zekerheid is gesteld; tienjarig vermoeden van wetenschap van benadeling; curator en publieke schuldeiser kunnen optreden tegen moeders en bestuurders.
3
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- CONCEPT Reparatie: weerlegbaar causaliteits- en kennisvermoeden bij milieu- en klimaatschade (nieuw art. 6:177b BW; klimaat vanaf 1988)CONCEPT - reparatiemaatregel (RuleId 10). Bij diffuse schade (PFAS, klimaat) is bewijs van causaal verband en kennis het grootste obstakel. Platform: weerlegbaar vermoeden dat schade naar aandeel in de emissie door de aangesprokene is veroorzaakt; vermoeden dat fossiele producenten vanaf 1-1-1988 de risico's kenden (stoffen: datum per AMvB); geen beroep op vergunning bij verzwegen risico's. Geldt voor procedures die na inwerkingtreding beginnen. Verjaring: zie policy 226.
- CONCEPT Reparatie: verjaring bij milieu- en klimaatschade - lange termijn 30 naar 50 jaar, korte termijn pas na kennis causaal verbandCONCEPT - reparatiemaatregel (RuleId 10). Vorderingen voor verontreiniging en klimaatschade verjaren nu na uiterlijk 30 jaar (art. 3:310 lid 2 BW), terwijl de schade vaak pas daarna zichtbaar wordt. Platform: lange termijn 50 jaar; bij persistente stoffen (PFAS) alleen een vijfjaarstermijn vanaf kennis van schade, causaal verband en aansprakelijke; collectieve vordering stuit voor iedereen; verzwegen risicokennis geldt als verborgen houden. Alleen voor vorderingen die nog niet verjaard zijn.

Overige maatregelen

Chemie-fonds: versnelde sanering van PFAS-vervuilde locatiesRicht een apart, geoormerkt Chemie-fonds op dat sanering van de ~4.000 mogelijk vervuilde locaties versnelt, in plaats van te wachten tot 2032 op een volledig overzicht. Het fonds heeft eigen doelen, maar wordt beheerd door dezelfde organisatie en via dezelfde bankrekening als het Fonds Brede Welvaart; dezelfde MKBA/SCBA-principes gelden.
Vervuiler betaalt: risicoadequate PFAS-heffing en volledige aansprakelijkheid voor producentenMaak vergunninghouders die PFAS loosden of lozen volledig aansprakelijk voor sanerings- en gezondheidsschade, en verplicht een risicoadequate premie/heffing die vooraf in het saneringsfonds vloeit in plaats van via jarenlange rechtszaken.

Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel

Uitgewerkte oplossingen

MKBA en brede welvaart

Wat kost het, wat levert het op?

MKBA

https://burgerplatform.nl/analysis/43

Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.