Voor vrijwel elk consumentenproduct met PFAS bestaat al een variant zonder, zegt Joyce Donat van de Consumentenbond tegen EenVandaag. "Alles kan zonder PFAS."
Waar het Europese verbod staat
Het voorstel om PFAS in de hele EU te beperken komt van Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden en ligt sinds 13 januari 2023 bij het Europees Agentschap voor chemische stoffen ECHA. Het Risicobeoordelingscomité van ECHA steunde op 2 maart 2026 een EU-brede beperking van productie, verkoop en gebruik van PFAS, meldt ECHA. Het sociaal-economisch comité nam op 10 maart een ontwerpadvies aan en verwacht zijn definitieve advies eind 2026. Daarna doet de Europese Commissie een voorstel, waarover de lidstaten stemmen. Europarlementariër Gerben-Jan Gerbrandy van D66 verwacht dat voorstel in het eerste kwartaal van 2027; ECHA zelf noemt geen datum.
Waarom PFAS weg moet
PFAS zijn door mensen gemaakte stoffen die vrijwel niet afbreken en zich ophopen in mens en milieu. Het RIVM wijst op effecten op onder meer het immuunsysteem. Het kankeronderzoeksinstituut van de WHO, IARC, deelde PFOA in 2023 in als kankerverwekkend voor mensen. Volgens het RIVM had in 2025 nog 71 procent van de volwassenen te veel PFAS in het bloed, al daalt het gehalte sinds het verbod op PFOS en PFOA, zie ons eerdere bericht.
PFAS zijn al bij zeer lage concentraties schadelijk, "op nanogramniveau", zegt PFAS-onderzoeker Johan van Leeuwen van kennisinstituut KWR Water tegen de NOS.
Wat opruimen kost
Op de voormalige vliegbasis Soesterberg wordt grond onder een oude brandweerkazerne schoongemaakt, waar maandelijks met PFAS-houdend blusschuim werd geoefend. Volgens Van Leeuwen zitten er tientallen kilo's PFAS in de bodem, met hoge concentraties tot 10 of 11 meter diep, terwijl voor woningbouw tot 2 meter wordt afgegraven. Over ongeveer 100 jaar kunnen de stoffen het drinkwater hebben bereikt, aldus de NOS. De provincie Utrecht kreeg van het Rijk 23,5 miljoen euro voor de sanering en schat de extra kosten op 6 tot 22 miljoen euro, meldt RTV Utrecht.
Soesterberg is één plek. Van Leeuwen schat dat in Nederland zo'n 20.000 plaatsen extra vervuild zijn, maar hoeveel daarvan risicovol zijn, weet volgens hem niemand. Europees becijferde een studie in opdracht van de Europese Commissie van januari 2026 de kosten van PFAS-vervuiling bij ongewijzigd beleid op ongeveer 440 miljard euro tussen 2024 en 2050, voor gezondheid, bodemsanering en waterzuivering. De gezondheidskosten van vier bekende PFAS schat de studie op 39,5 miljard euro per jaar in 2024. Uitstoot bij de bron aanpakken voor 2040 bespaart volgens de Commissie 110 miljard euro; alleen vervuild water zuiveren kost meer dan 1.000 miljard euro.
Risico's al lang bekend
De risico's waren al decennia bekend bij de producent. In 2005 schikte DuPont, toen eigenaar van de fabriek in Dordrecht die nu van Chemours is, met de Amerikaanse milieudienst EPA voor 16,5 miljoen dollar, destijds de hoogste administratieve milieuboete in de geschiedenis van de EPA. Het ging volgens de EPA om het niet melden van informatie over een aanzienlijk risico van PFOA voor gezondheid of milieu, die DuPont "from as early as 1981" had.
Waar alternatieven al bestaan
PFAS zit in alles wat water of vuil afstoot: pannen, regenkleding, tandflos, bakpapier en waterproof make-up. Volgens de Consumentenbond bestaat naast elk van die producten een variant zonder PFAS. Over pannen zonder PFAS zegt Donat: "Uit onze tests blijkt dat ze prima zijn." Gerbrandy: "Als je niet streeft naar een verbod, dan is er ook heel weinig drang om alternatieven te ontwikkelen."
Waar nog geen alternatief is
Eerlijk is ook: niet overal is een vervanger. Het sociaal-economisch comité van ECHA steunt een verbod met specifieke uitzonderingen, aangevuld met maatregelen om uitstoot te beperken. Het Risicobeoordelingscomité steunde volgens advocatenkantoor Covington maar één uitzondering uit het oorspronkelijke voorstel zonder meer, voor persoonlijke beschermingsmiddelen van werknemers. Gerbrandy noemt sommige medische toepassingen en de machines van ASML, die in een afgesloten omgeving werken. Dat is volgens hem iets anders dan PFAS in een bestrijdingsmiddel dat over het land wordt gespoten.
Waarom het verbod zo lang duurt
Op papier gaat een REACH-restrictie snel. Na publicatie van een voorstel krijgt het risicocomité van ECHA negen maanden en het sociaal-economisch comité twaalf maanden voor een advies; daarna heeft de Commissie drie maanden voor een ontwerpbesluit, staat op de site van ECHA. Voor het PFAS-voorstel, gepubliceerd in maart 2023, had dat neergekomen op adviezen in 2024. Het werd maart 2026 voor het risicoadvies, en het sociaal-economisch advies volgt eind 2026.
De belangrijkste reden die ECHA zelf geeft is de omvang. Het voorstel gaat over meer dan 10.000 stoffen en leverde in de consultatie van 2023 meer dan 5.600 reacties op, meldt ECHA. Volgens een Kamerbrief van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat ging het om meer dan 100.000 pagina's informatie. De vijf indienende landen moesten hun voorstel daarom sector voor sector herzien. De comités beoordeelden het in delen: PFAS-productie en 14 sectoren, zoals textiel, voedselverpakkingen, blusschuim, medische hulpmiddelen, elektronica en energie. Uit de reacties kwamen nog acht sectoren naar voren, waaronder militaire toepassingen, explosieven en technisch textiel. Het herziene voorstel verscheen in augustus 2025. Om geen extra jaren te verliezen beoordelen de comités die acht sectoren niet in detail; volgens ECHA dekken de adviezen zo meer dan 90 procent van de PFAS-uitstoot en volumes.
Daarnaast lobbyde de industrie fors. Het Forever Lobbying Project, een onderzoek van 46 journalisten in 16 landen uit januari 2025, beschrijft een georganiseerde campagne om het voorstel af te zwakken en noemde veel argumenten van lobbyisten misleidend of onjuist. Volgens Corporate Europe Observatory was Chemours de actiefste bedrijfslobbyist en verhoogden 17 PFAS-producenten hun opgegeven EU-lobbyuitgaven in een jaar met 34 procent. Chemours gaf in het EU-transparantieregister voor 2025 800.000 tot 900.000 euro aan lobbykosten op, brancheorganisatie Cefic 10 miljoen euro, al lobbyt Cefic over veel meer dan PFAS, blijkt uit LobbyFacts. Hoeveel vertraging die lobby heeft veroorzaakt, is niet vast te stellen; wel liep de hoeveelheid reacties, en dus het werk, er sterk door op.
Dan de politiek. In haar actieplan voor de chemische industrie van juli 2025 beloofde de Commissie een voorstel "as soon as possible" na het ECHA-advies, naast een vereenvoudigingsagenda voor de chemische sector, aldus Linklaters. Die vereenvoudiging raakt het PFAS-verbod niet direct. Nederland verwacht het Commissievoorstel medio 2027 en schrijft dat het met gelijkgestemde landen een non-paper opstelt om de Commissie aan te sporen, voor de Milieuraad van december 2026. Nederland is een van de vijf indieners en heeft opnieuw een medewerker naar de Commissie gedetacheerd om het proces te versnellen. Volgens het RIVM gelden in het voorstel uitfaseringstermijnen van 18 maanden waar alternatieven er al zijn, tot 18 maanden plus 12 jaar waar ze ontbreken, zie het RIVM-rapport.
Eurocommissaris voor Milieu Jessika Roswall zei in maart bij een bezoek aan Soesterberg: "We werken zo hard als we kunnen, maar het is een ingewikkelde zaak." Ze wees op het grote aantal stoffen en op toepassingen zonder goed alternatief in de defensie-industrie en de verduurzaming. Een datum noemde ze niet. Staatssecretaris Bertram van Infrastructuur en Waterstaat van het CDA zei niet op Brussel te wachten en in gesprek te zijn met provincies over pilots, maar ook: "Ik heb het Europese niveau wel nodig", meldt de NOS. Ondertussen komen er nog PFAS bij, onder meer via lozingen en uitstoot van Chemours in Dordrecht en via bestrijdingsmiddelen.
Duiding: stop, bron, herstel
Burgerplatform concludeert: PFAS in consumentenproducten overbodig. Als voor vrijwel elk product een variant zonder bestaat, hadden deze stoffen nooit zo breed in pannen, kleding en cosmetica mogen worden toegestaan, zeker nu de risico's al zo lang bekend waren. Uitzonderingen horen alleen te gelden waar echt geen alternatief is, tijdelijk en in een gesloten systeem.
Stop. Stop met PFAS waar alternatieven bestaan, en dat zijn volgens de Consumentenbond vrijwel alle consumentenproducten. Ook PFAS in bestrijdingsmiddelen hoort daarbij, zie PFAS zit overal is geen excuus.
Bron. Een snel en breed Europees verbod met zo weinig mogelijk uitzonderingen pakt de uitstoot bij de bron aan. Een verplicht PFAS-etiket, waar de Consumentenbond voor pleit en dat volgens EenVandaag steun heeft in de Tweede Kamer, geeft consumenten nu al een keuze.
Herstel. Laat de vervuiler betalen voor het opruimen van wat er al is, niet de belastingbetaler, zie Helmond ruimt PFAS op met belastinggeld en Kinderopvang stopt met kraanwater. In Soesterberg betaalt nu het Rijk en mogelijk de provincie. Volgens de Europese Commissie is uitstoot bij de bron stoppen veruit de goedkoopste aanpak. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan laten zien wat de uitfasering van PFAS de samenleving oplevert.
Lees ook: Grootste PFAS-producenten breiden uit voor AI.
Foto: MdeVicente, CC0, via Wikimedia Commons.
