VPRO Tegenlicht heeft op 11 oktober de documentaire Zo maak je winst zonder je ziel te verkopen op YouTube gezet. Het is een ingekorte versie van de aflevering Goed geld verdienen, die op 20 september 2020 werd uitgezonden, in regie van Martijn Kieft. Er is geen interviewer in beeld; de nieuwe inleiding en de verbindende tekst worden ingesproken door Atze de Vrieze. Volgens de VPRO komen onder anderen econoom Mariana Mazzucato (University College London), ondernemer Melanie Rieback (Radically Open Security), ondernemer Armin Steuernagel (Purpose Foundation) en de oprichters van het Duitse condoommerk Einhorn, Waldemar Zeiler en Philip Siefer, aan het woord.
Van Friedman tot Rana Plaza
De nieuwe inleiding opent met de geplande beursgang van AI-bedrijf Anthropic. Volgens Bloomberg, via Quartz schatten beleggers de waarde op 1.800 tot 2.000 miljard dollar; een prijs is nog niet vastgesteld. Daarna gaat de film terug naar 1970, toen Milton Friedman in The New York Times schreef dat de maatschappelijke verantwoordelijkheid van een bedrijf is om zijn winst te vergroten. Volgens de documentaire leidde dat tot jaren van kostenbesparing, uitbesteding en hogere dividenden. Het dieptepunt is de ingestorte kledingfabriek Rana Plaza in Bangladesh in 2013. De film spreekt van 1.200 doden; volgens de Clean Clothes Campaign waren het er 1.134.
Andere manieren van eigendom
Mazzucato bestrijdt het idee dat alleen aandeelhouders risico nemen en daarom recht hebben op de hele winst. Volgens haar trekken dividenden, inkoop van eigen aandelen en overnames waarde uit bedrijven, ten koste van investeringen in mensen, machines en onderzoek. Rieback laat zien hoe haar beveiligingsbedrijf zonder winstoogmerk werkt: alle winst gaat naar goede doelen. Steuernagel en Einhorn pleiten voor rentmeesterschap, waarbij een bedrijf niet verkocht kan worden en de zeggenschap bij de mensen in het bedrijf blijft, zoals bij Bosch en Zeiss.
De film noemt ook de ophef over Booking.com, dat in 2020 coronasteun kreeg. Dat klopt: volgens de NOS kreeg Booking 65 miljoen euro NOW-steun en betaalde het die in 2021 terug na ophef over bonussen voor de top.
Weerwoord
Eén cijfer is niet meer actueel. In de film wordt gezegd dat bedrijven in handen van stichtingen 60 procent van de Deense beurs uitmaken. Onderzoekers van de Copenhagen Business School kwamen eind 2019 op 40 procent; het hoogtepunt van ongeveer 60 procent lag rond 2011, vooral door Novo Nordisk en Maersk. Ook is de film geen neutraal onderzoek: de VPRO volgt vooral voorstanders van andere bedrijfsmodellen. Het is uit de film niet te zeggen of zulke bedrijven het op lange termijn beter doen dan beursbedrijven. En de beelden zijn uit 2020; de situatie van de genoemde bedrijven kan sindsdien veranderd zijn.
Duiding Burgerplatform
Stop. Stop met steun aan bedrijven zonder voorwaarden over dividend, inkoop van eigen aandelen en bonussen. De ophef rond Booking liet zien wat er gebeurt als die voorwaarden ontbreken.
Bron. Maak het voor ondernemers makkelijker om te kiezen voor rentmeesterschap, coöperaties en bedrijven zonder winstoogmerk. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) kan laten zien wat zulke vormen opleveren voor werk, innovatie en leefomgeving.
Herstel. Geef werknemers en klanten meer zeggenschap, hier en in de productieketens waar onze kleding wordt gemaakt. Een Fonds Brede Welvaart kan investeringen ondersteunen die op lange termijn waarde opleveren. Lees ook Mazzucato over wie waarde creëert, de coöperatieve economie en Hickel over kapitalisme en klimaat.
Bron: VPRO Tegenlicht, 11 oktober 2026 (oorspronkelijk uitgezonden op 20 september 2020); Clean Clothes Campaign; Friedman, The New York Times, 13 september 1970; Copenhagen Business School, 2021; NOS, 4 juni 2021; Bloomberg via Quartz, 2 oktober 2026.
