Dossier Economie

Veeteelt

Nederland telde in 2025 3,6 miljoen runderen, 9,8 miljoen varkens en 88 miljoen kippen (CBS). De omvang van die veestapel is de gemeenschappelijke oorzaak van problemen met stikstof, mest, water, klimaat, ruimte en dierenwelzijn, terwijl de overheid die omvang via vrijstellingen, inkomenssteun en exportbevordering mee in stand houdt. Burgerplatform wil eerst die prikkels afbouwen en daarna een voorspelbaar krimppad. Krimp van 5 tot 10 procent van de rundveestapel levert volgens onze MKBA indicatief zo'n 320 miljoen euro per jaar op aan minder uitstoot; de kosten voor boer en keten zijn nog PM.

Bekijk de maatregelen Doe mee

11071 keer bekeken
Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd

Analyse

Probleem, grondoorzaak en impact

Analyse dossier

Omvang veestapel als oorzaak: stikstof, mest, water, klimaat, ruimte, dierenwelzijn en gezondheid als uitlaten

De omvang van de Nederlandse veestapel is de gemeenschappelijke oorzaak van meerdere problemen die nu vaak los worden aangepakt: stikstof, mest, water, klimaat, ruimtebeslag, dierenwelzijn en gezondheid. In 2025 telde Nederland 3,64 mln runderen, 9,77 mln varkens, 87,7 mln kippen en 0,63 mln geiten op 1,79 mln ha cultuurgrond (CBS). De veestapel produceerde 74 mld kg mest met 439,6 mln kg stikstof en 141,5 mln kg fosfaat; rundvee levert ca. twee derde van de stikstof. Nederland staat 18e van 18 op stikstofoverschot (164 kg N/ha), 69,9% van de landnatuur krijgt te veel stikstof. De landbouwexport was 137,5 mld euro. Tegelijk financiert de overheid de omvang mee via regelingen (landbouwvrijstelling 1,4 mld, OVB-vrijstelling 343 mln, zuivelvrijstelling 326 mln, GLB-basisbetaling 338 mln, borgstellingskrediet 60 mln) en besteedt zij 20 mld aan de stikstofpot. PBL: zonder generieke korting van 5-10% van de dierrechten wordt het ammoniakdoel 2035 niet gehaald.

Grondoorzaak

(1) Een volume dat groter is dan wat bodem, water, lucht en natuur kunnen dragen, gericht op export. (2) Publieke prikkels die dat volume en schaalvergroting in stand houden (fiscale vrijstellingen, inkomenssteun per hectare, borgstelling zonder duurzaamheidseisen, exportbevordering) - WSER 2026-011 beoordeelt ze overwegend negatief. (3) Beleid dat de uitlaten (emissies per stal, per stof) afzonderlijk reguleert en niet de omvang; plafonds dekken alleen stal- en opslagemissies, ongeveer de helft (PBL). (4) Een dreigende maar onvoorspelbare generieke korting die investeringen remt (PBL). (5) Niet-beprijsde externe kosten: beprijzingstekort landbouw 4,2 mld (MN2027).

Financieel lek

€ M

minimale jaarlijkse derving

Sociale schade

8 /10

Complexiteit

8 /10

Escalatierisico

8 /10

Alle analyses: wat kost ons systeem ons echt?

Standpunt Burgerplatform

Achtergrond

Het dossier

Boeren:

67% van het landoppervlak
50% van de stikstofdepositie
14% van de broeikasgassen
> € 725 mln subsidie / jaar
< 2% van de werkgelegenheid
< 2% van het nationaal inkomen
75% is export
70% vd dieren=export
NL 2e landbouwexporteur ter wereld
Pjr 25 miljoen varkens geproduceerd.
1 kg varkensvlees=9 kg voer
1 kg rundvlees=25 kg voer +15000 ltr water

We slachten per dag in NL

1.621.457 kuikens
52.764 kippen
43.767 varkens
4.132 kalveren
1.440 lammeren
1.204 koeien
721 geiten
532 schapen

Het boerenland is er slecht aan toe. Het gevolg van overmatig gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen, van steeds meer dieren en hoge opbrengsten per hectare. De intensieve landbouw heeft desastreuze gevolgen voor de bodemvruchtbaarheid. Als we willen dat ook de generaties na ons nog te eten hebben, zal het systeem fundamenteel moeten veranderen. Maar boeren die willen omschakelen naar biologisch zeggen dat hun bank deze omschakeling frustreert. Zembla onderzoekt wie er verantwoordelijk zijn voor de uitgeputte bodem.

Kalverteelt voor 95% voor export

Import en export

Voorkomen is beter dan genezen

Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel

We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.

1
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- CONCEPT Stop: schaf de zuivelvrijstelling in de verbruiksbelasting op alcoholvrije dranken af (S1 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S1 (RuleId 10). Zuivel- en sojadranken zijn vrijgesteld van de verbruiksbelasting op alcoholvrije dranken (326 mln in 2027, MN2027). WSER 2026-011: negatief voor biodiversiteit, want houdt de gangbare melkveehouderij in stand. Platform: afschaffen of gelijk trekken voor alle ongezoete dranken.
- CONCEPT Stop: schaf de OVB-vrijstelling voor cultuurgrond af, uitzondering bij verplaatsing door overheid (S2 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S2 (RuleId 10). Wie cultuurgrond koopt voor landbouw betaalt geen overdrachtsbelasting (343 mln in 2027, MN2027). Evaluatie SEO 2026: onderbouwing, doeltreffendheid en doelmatigheid alle nee. WSER: stimuleert schaalvergroting, overwegend negatief. Platform: afschaffen; alleen verplaatsing door overheidsingrijpen blijft vrijgesteld.
- CONCEPT Stop: vorm de GLB-basisbetaling om naar betaling voor prestaties (eco-regeling, natuur, water) (S3 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S3 (RuleId 10). De GLB-basisbetaling (338 mln in 2024) is algemene inkomenssteun per hectare. WSER 2026-011: gemengd, overwegend negatief - houdt de bestaande druk op landgebruik en een productiesysteem met relatief hoge emissies in stand. Platform: in het volgende Nationaal Strategisch Plan middelen verschuiven van basisbetaling naar eco-regeling en betaling voor natuur- en waterprestaties.
- CONCEPT Stop: Borgstellingskrediet Landbouw alleen nog voor duurzame investeringen, niet voor uitbreiding (S4 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S4 (RuleId 10). Via het Borgstellingskrediet (60 mln in 2024) staat de overheid borg voor bankleningen aan boeren zonder voldoende onderpand. De algemene BL stelt geen eisen aan het type investering; de duurzame BL-Plus wordt zeer beperkt gebruikt. WSER: negatief. Platform: borg alleen nog voor BL-Plus-achtige, duurzame investeringen, niet voor uitbreiding of intensivering van de veestapel.
- CONCEPT Stop: herprioriteer publieke exportbevordering van dierlijke bulkproducten (S5 STOP)CONCEPT - stopmaatregel S5 (RuleId 10). Het LVVN Attache Netwerk (landbouwraden op ca. 59 posten) helpt agrarische export met markttoegang, handelsmissies en het wegnemen van veterinaire handelsbelemmeringen. Platform: publieke exportbevordering richten op kennis, techniek en hoogwaardige producten, niet op volumegroei van dierlijke bulkproducten. Budget per sector staat niet in de bron.
- CONCEPT Stop: ISDS-verdragen opzeggen (gefaseerd, variant B) - OPTIE, besluit Politician en Harmen (S ISDS)CONCEPT-OPTIE (stopmaatregel, RuleId 10): geen stilzwijgende verlenging meer van de circa 74 Nederlandse investeringsverdragen met ISDS; opzegging tegen de eerstvolgende datum, tenzij vooraf een nieuw verdrag zonder klassieke ISDS is getekend; aanbod van sunset-neutralisatie (model Trb. 2020, 52). Verkleint de claimroute tegen 205/206. Of het platform dit voorstelt, beslissen Politician en Harmen. Juridisch advies: Action 281.
2
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- CONCEPT Bron: volumemaatregel veestapel - voorspelbaar krimppad van 5-10% van de dierrechten (B1 BRON)CONCEPT - bronmaatregel B1 (RuleId 10). PBL: met de uitgewerkte maatregelen haalt het kabinet ca. 40% NH3-reductie in 2035; voor het doel van 42% is een generieke korting van 5-10% van de dierrechten nodig. Platform: maak dat geen dreiging in 2035, maar een vooraf aangekondigd, voorspelbaar krimppad met afroming bij handel en eerlijke vergoeding, zodat investeerders zekerheid hebben.
- CONCEPT Bron: extensivering, grondgebondenheid en omschakeling, voorgefinancierd uit de vrijval van stopmaatregelen (B2 BRON)CONCEPT - bronmaatregel B2 (RuleId 10). Minder dieren per hectare in plaats van alleen techniek: grondgebonden melkveehouderij, extensivering in de ca. 180.000 ha landbouwgrond in zones rond natuur (PBL) en omschakeling naar extensieve of biologische bedrijven. Financiering: zones- en extensiveringsbudget (10 mld) plus vrijval uit stopmaatregelen S1-S4 en 177, vooraf verdeeld naar gebieden.
- CONCEPT Bron: wettelijke verliesdeling bij beleidsgedreven waardeverlies voor nieuwe leningen (prospectief) (B3 BRON)CONCEPT - bronmaatregel B3 (RuleId 10), alleen voor NIEUWE leningen na een aankondigingsdatum. Als een aangewezen overheidsmaatregel de onderpandwaarde of draagkracht verlaagt, draagt de kredietverstrekker volgens een vooraf bekende wettelijke sleutel een deel van het verlies, na herstructurering. Het risico wordt vooraf geprijsd (voorverdelen). Bij optie A (besluit Harmen 28-09-2026) het prospectieve deel van de kaderwet. Bestaande leningen: policy 206 (herstel). Geldschepping: policy 208.
- CONCEPT Onderscheid krediet uit geldcreatie en spaargeld: wetswijziging, heffing, servicevergoedingsmodel en EU-route (B4 OPTIE)CONCEPT - uitgangspunt (besluit Harmen 28-09-2026 16:04/16:05): krediet uit geldcreatie is geen eigendom van de bank, de overheid moet erop kunnen sturen; ingebracht spaargeld en eigen vermogen zijn echt bezit. Route: nationale heffing (O2), eigendomsonderscheid via de EU. Nieuw voorstel Harmen (16:50): servicevergoedingsmodel - bank is uitvoerder, rendement en kredietrisico van het geldscheppingsdeel bij de overheid (B5/O5, concept). Bedragen PM (Actions 279, 280).
3
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- CONCEPT Herstel: uitkoop alleen met doorhalen van rechten en borging extensief vervolggebruik; vrijval naar natuur- en waterherstel (H HERSTEL)CONCEPT - herstelmaatregel (RuleId 10), na stop en bron. Bij elke publiek betaalde beeindiging worden de dierrechten definitief doorgehaald (niet doorverkocht) en wordt het vervolggebruik van grond en stallen vastgelegd (extensief, natuur, water). Vrijvallende stikstof- en milieuruimte gaat eerst naar natuur- en waterherstel (bi 49), niet naar nieuwe intensieve productie.
- Herstel bestaande leningen: kaderwet met verplicht bankdeel, optie A platformlijn (besluit Harmen 2026-09-28) (H2 HERSTEL)Optie A is de platformlijn (besluit Harmen 28-09-2026, Action 275): kaderwet waarin de kredietverstrekker bij elke aangewezen overheidsmaatregel een wettelijk verplicht deel van de restschuld op BESTAANDE leningen draagt, na herstructurering. Richting besloten; uitwerking CONCEPT: bankdeel (PM), aan te wijzen maatregelen, wie de rest draagt (staat/lener), overgangsregeling. Risico's beperkt met OE1-OE5 en E1-E9 (Action 281). Herstel (RuleId 10) naast bron 205, optie 208. Uitwerking: Action 278.

Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel

Uitgewerkte oplossingen

MKBA en brede welvaart

Wat kost het, wat levert het op?

MKBA

https://burgerplatform.nl/analysis/61

Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.