Gain Of Function onderzoek (GOF)
-
4008 keer bekeken - Work in progress: dit dossier wordt nog aangevuld en geredigeerd
Probleem, grondoorzaak en impact
Laboratoriumlekken en gain-of-function-onderzoek: internationaal toezicht en verificatie om pandemische ongelukken te voorkomen
Onderzoek met gevaarlijke ziekteverwekkers kan leiden tot laboratoriumlekken en, in het ergste geval, tot een pandemie. AANLEIDING (okt 2026): een 28-jarige laborante (Darya Shipilova) van het Anti-Pestinstituut van Siberie en het Verre Oosten in IRKOETSK overleed op 2-10-2026; onbevestigde berichten spreken van longpest na een gebroken reageerbuis (25-9), de Russische autoriteit Rospotrebnadzor houdt het op 'pneumonie van onbekende oorzaak' en ontkent pest (sources 1110-1113). LET OP: dit is het instituut in Irkoetsk, NIET het centrum Vektor bij Novosibirsk; bij Vektor vonden wel eerdere dodelijke lableks plaats (Marburg 1988, Ebola 2004; source 1114). Bewezen historische lableks: de miltvuuruitbraak in Sverdlovsk 1979 uit een militair lab (Meselson, Science 1994; door Jeltsin in 1992 erkend; source 1115), de pokkendode in Birmingham 1978 (source 1117), SARS-labbesmettingen 2003-2004 met secundaire transmissie in Beijing (source 1118), de brucella-uitbraak in Lanzhou 2019 (>10.000 antistofpositief; source 1119) en de MKZ-uitbraak uit Pirbright 2007 (GBP 47 mln overheidskosten; source 1120). De H1N1-griep van 1977 is vermoedelijk niet-natuurlijk (lab- of vaccinproef; source 1116). De oorsprong van COVID-19 is onzeker: zowel zoonose als een labgerelateerd incident blijven mogelijk; dit dossier neemt GEEN positie in (sources 1130, 1131). Tegelijk groeit het aantal hoogrisicolabs (69 BSL-4-labs in 27 landen; Global BioLabs 2023, source 1122), terwijl internationaal toezicht en verificatie achterblijven.
(1) Ontbrekend internationaal toezicht en verificatie: het Biologische Wapenverdrag (1972) heeft geen bindend verificatiemechanisme en slechts een klein ISU-secretariaat (~4 medewerkers; source 1125). (2) Financiering van riskant onderzoek: publiek gefinancierd gain-of-function-onderzoek dat ziekteverwekkers met pandemisch potentieel besmettelijker/dodelijker maakt (ePPP), met omstreden kosten-batenverhouding (sources 1116, 1121, 1129). (3) Geheimhouding van militaire programma's en gebrek aan transparantie bij incidenten (Sverdlovsk, Irkoetsk; sources 1113, 1115). (4) Groei van het aantal BSL-4/BSL-3+-labs zonder navenante versterking van biosecurity-governance (source 1122). (5) Zwakke meld- en aansprakelijkheidsregimes voor laboratoriumincidenten.
Het dossier
Maatregelen: eerst stoppen, dan de bron, dan herstel
We ordenen oplossingen in drie stappen. Eerst voorkomen dat de schade groter wordt, dan de oorzaak wegnemen, en pas daarna repareren wat er al misging.
Stoppen
Voorkom dat het probleem groter wordt.
- Stop: verbod op en geen publieke financiering van ePPP/gain-of-function, geen exportvergunning (1 STOP)Platform steunt: een verbod op en geen publieke financiering van gain-of-function-onderzoek dat ziekteverwekkers met pandemisch potentieel besmettelijker of dodelijker maakt (ePPP), en geen exportvergunning voor zulke kennis of materialen. Nederland sluit aan bij de internationale lijn (VS EO 14292, mei 2025; P3CO-opvolger) en werkt via EU en WHO. Effect: PM.
- Stop: moratorium op nieuwe BSL-4-labs zonder internationale toetsing (1 STOP)Platform steunt: een moratorium op de bouw van nieuwe BSL-4-labs zolang er geen onafhankelijke internationale toetsing van nut, noodzaak en veiligheid is, gezien de snelle wereldwijde groei (69 BSL-4-labs in 27 landen) en het achterblijvende biosecurity-toezicht. Nederland bepleit zo n toetsingskader in EU- en WHO-verband. Effect: PM.
Bij de bron
Neem de oorzaak weg.
- Bron: verificatiemechanisme en sterkere ISU voor het Biologische Wapenverdrag, met Nederlands initiatief (2 BRON)Platform steunt: Nederland neemt het initiatief voor een juridisch bindend verificatiemechanisme onder het Biologische Wapenverdrag (BWC) en een fors versterkte Implementation Support Unit (ISU), zodat naleving controleerbaar wordt. Het BWC mist nu verificatie en heeft een ISU van slechts ~4 medewerkers. Aansluiting bij de WHO Pandemic Agreement (2025). Effect: PM.
- Bron: onafhankelijke toezichthouder, openbare meldplicht labincidenten, vergunningplicht en aansprakelijkheid (2 BRON)Platform steunt: een onafhankelijke toezichthouder en een verplichte openbare meldplicht voor laboratoriumincidenten naar het model van de luchtvaart (onafhankelijk onderzoek, lessen openbaar), met een vergunningplicht en verplichte aansprakelijkheid/verzekering voor riskant onderzoek. In Nederland bouwend op Bureau GGO, ILT en het Besluit GGO. Effect: PM.
Herstellen
Repareer de schade en pas je aan.
- Gevolgen: pandemische paraatheid - surveillance en vaccinplatforms (3 GEVOLGEN)Platform steunt: structurele investering in pandemische paraatheid: vroege surveillance (ook rond labs), snelle diagnostiek en flexibele vaccin- en therapieplatforms, met eerlijke mondiale toegang via de WHO Pandemic Agreement (PABS). Dit beperkt de schade mocht een uitbraak - door een lek of natuurlijk - toch ontstaan. Effect: PM.
Nog geen maatregelen in dit dossier. Doe een voorstel
Uitgewerkte oplossingen
Wat kost het, wat levert het op?
MKBA
Voor dit dossier is nog geen maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) beschikbaar. Burgerplatform weegt maatregelen op brede welvaart: niet alleen geld, maar ook gezondheid, leefomgeving, bestaanszekerheid en de gevolgen voor volgende generaties, volgens de leidraad van CPB en PBL. Heb je cijfers of bronnen? Laat het ons weten.
